| İSLAM TETKİKLERİ ENSTİTÜSÜ TARİHÇESİ | |||
1933 Üniversite Reformu ile İstanbul Dârülfünunu İlâhiyat Fakültesi kapatılmış ve Edebiyat Fakültesi bünyesinde İslam Tetkikleri Enstitüsü kurulmuştu. İlâhiyat Fakültesi hocaları bu enstitüde görevlendirilmiş, müdür olarak da İzmirli İsmail Hakkı atanmıştır. Açılan yeni enstitünün çalışma alanı İslam inançları, İslam tarihi, İslam kültürü ve medeniyeti olarak belirlenmiştir. 1935’te İzmirli İsmail Hakkı’nın emekli olmasıyla müdürlüğe getirilen Şerefettin Yaltkaya¹ da muhtemelen 1942 yılında emekli oluncaya kadar bu görevi sürdürmüştür. Öğrencisi olmayan enstitü, hocaların emekli olmalarıyla bir süre sonra kendiliğinden ortadan kalkmıştır. | Şerefettin YALTKAYA | ||
| Edebiyat Fakültesi Umumi Türk Tarihi Kürsüsü Profesörü Zeki Velidi Togan,² 40’lı yılların sonlarından itibaren enstitüyü yeniden faaliyete geçirmek için çabalara başlamıştır. Bu çabaların sonucunda enstitü, 1953 yılında İslam Araştırmaları Enstitüsü adıyla yeniden tesis edilmiştir. Bu ikinci tesiste, müdür Zeki Velidi Togan, müdür yardımcısı ise Fuat Sezgin’dir³. Bu ikinci kuruluşun amacı İslam kültür ve medeniyeti üzerine araştırma ve yayınlar yapmak olarak belirlenmiştir. Zeki Velidi TOGAN | Fuat SEZGİN | ||
¹ Mehmet Şerefettin Yaltkaya (ö. 1947) Dârülfünunun 1924 yılında açılmasından itibaren Kelam Tarihi, İslam Dini Felsefesi müderrislikleri yaptı. Fakülte dergisinde çeşitli konularda makaleler yayımladı. 1942 yılında Diyanet İşleri Başkanlığına tayin edildi. 1947 yılında görevi başında iken vefat etmiştir. (Hayatı hakkında bk. İsmail Kara, “Mehmet Şerefettin Yaltkaya”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, XLIII, s. 308-310.) ² Zeki Velidi Togan (ö. 1970), 1890 yılında Rusya Federasyonu Başkırt Özerk Cumhuriyeti’nde doğan Togan, Başkırt Özerk hükümetinin kurulmasına öncülük etmiş mezkûr hükümetin başkanlığını yapmıştır. 1927 yılında İstanbul Dârülfünunu Edebiyat Fakültesi Türk Tarihi Muallimliğine getirilen Togan, çeşitli görevleri ifa ettikten sonra 1953 yılında kurulan İslam Tetkikleri Enstitüsünün kurulmasını sağladı ve enstitünün ilk müdürü oldu. 1970 yılına kadar İstanbul Üniversitesinde görev yapan Togan aynı yıl vefat etmiştir. (Bk. Tuncer Baykara, “Ahmet Zeki Velidi Togan”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, XLI, s. 209-210.) | |||
| Enstitünün kürsü açma teşebbüsünün sonuçsuz kalması üzerine serbest dersler verilmeye başlanmıştır. Bu bağlamda Muhammed Hamidullah⁴ sözleşmeli öğretim üyesi olarak enstitüye davet edilmiştir. Enstitü başlangıçtan itibaren bütçesinin büyük kısmını kütüphanesini zenginleştirmek için kullanmıştır. Özellikle 1953-1981 arası ve öncesi batıda neşredilen eserler titizlikle tespit edilmiş ve satın alınmıştır. Böylelikle 90’lı yıllara kadar ilahiyat camiasına hizmet eden İslam Araştırmaları Enstitüsü Kütüphanesi tesis edilmiştir. Enstitü, 1953 yılında İslam Tetkikleri Enstitüsü Dergisi’ni çıkarmaya başlamıştır. Aralıklarla çıkan bu derginin 1995 yılına kadar 9 sayısı yayımlanmıştır. Emekliliğe ayrılıncaya kadar müdür olarak görevine devam eden Zeki Velidi Togan’dan sonra sırasıyla Tayyib Gökbilgin,⁵ Salih Tuğ⁶, Bekir Kütükoğlu,⁷ Mahmut Kaya⁸ müdürlük yapmışlardır. Muhammed HAMİDULLAH | İslam Tetkikleri Enstitüsü Dergisi | ||
1982 yılında çıkarılan 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu mucibince Enstitü, İslam Araştırmaları Merkezi adını almıştır. Yeni statüsünün araştırma merkezi olması sebebiyle Enstitünün bütçesi ve kadrosu bulunmamaktaydı. | |||
⁴ 1908 yılında Hindistan’ın Haydarâbâd şehrinde doğan Muhammed Hamidullah, Almanya’nın Bonn şehrindeki Rheinische Friedrich Wilhelms Üniversitesinde İslam devletler hukuku ile ilgili doktorasını tamamladı. Paris’teki Sorbon Üniversitesinde de İslam’ın ilk dönemine ait başka bir doktora çalışması yaptı. 1952 yılından itibaren İstanbul Üniversitesi İslam Tetkikleri Enstitüsünde dersler verdi. Çok sayıda eseri olan Hamidullah 2002 yılında vefat etmiştir. (Bk. Salih Tuğ & Kamil Yaşaroğlu, “Muhammed Hamidullah”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, XXX, s. 531-534.) ⁵ M. Tayyib Gökbilgin (ö. 1981), İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümünün çeşitli kürsülerinde çalıştı ve 1961 yılında kurulan Osmanlı Müesseseleri ve Medeniyet Tarihi kürsüsünün başına geçti. Zeki Velidi Togan’dan sonra İslam Tetkikleri Enstitüsü Müdürlüğüne getirildi. ⁶ Salih Tuğ, 1956 yılında İslam Tetkikleri Enstitüsüne intisap etti. 1953’te "İslam Vergi Hukukunun Ortaya Çıkışı" başlıklı teziyle doktor oldu. 1976-1987 yılları arasında enstitümüzün müdürlüğünü yapan Salih Tuğ, aynı zamanda Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesinin de kurucu dekanıdır. ⁷ Bekir Kütükoğlu, 1948’de İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümünden mezun oldu. "Osmanlı-Safevî Siyasî Münasebetleri 1578-1590" adlı teziyle 1957’de doktor oldu. 1974 yılında profesör olan Kütükoğlu, 1982-1990 yılları arasında İslam Araştırmaları Merkezi müdürlüğü yapmıştır. 1990 yılında vefat etmiştir. ⁸ 1945 Tokat doğumlu olan Mahmut Kaya, 1972’de İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arap ve Fars Filolojisi Bölümünden mezun olmuştur. 1977’de Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü Türk İslam Felsefesi Ana Bilim Dalında asistan olan Kaya, 1992 yılında aynı kürsüde profesör olmuştur. Kaya, 1990-2012 yılları arasında İslam Araştırmaları Merkezi müdürlüğü yapmıştır. | |||
İslam Araştırmaları Merkezi 2018 yılına kadar Edebiyat Fakültesi bünyesinde sırasıyla Mahmut Kaya (1990-2012), Hüseyin Sarıoğlu⁹ (2012-2013), Abdurrahman Aliy¹⁰ (2013-2016), M. Cüneyt Kaya¹¹ (2016-2019) müdürlüklerinde faaliyetlerine devam etmiştir. | |||
2020 yılında enstitünün mezkûr dergisi İslam Tetkikleri Dergisi adıyla yeniden çıkarılmaya başlanmıştır. Dergi hızlıca alan indekslerinde taranmaya başlamış olup hâlihazırda TR Dizin ve Scopus tarafından taranmaktadır. | Ahmet Hamdi FURAT | ||
Murteza Bedir'in emekli olması üzerine enstitü müdürlüğü görevine 18 Ocak 2023 itibarıyla 2019-2022 yılları arasında merkezin müdürlüğünü yürüten Prof. Dr. Ahmet Hamdi Furat yeniden atanmıştır. 6 ay kadar bir süre müdüriyette kalan Ahmet Hamdi Furat'ın 20 Temmuz 2023 günü vefatının ardından enstitü müdürlüğüne Prof. Dr. Bekir Kuzudişli getirilmiştir. | Murteza BEDİR | ||
⁹ Hüseyin Sarıoğlu 1962 Kastamonu doğumludur. 1986 yılında Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesini bitirdi. İ.Ü. Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü Türk-İslam Düşüncesi Tarihi Ana Bilim Dalında araştırma görevlisi olarak çalıştıktan sonra 1995’te yardımcı doçent, 1998’de doçent, 2007 yılında profesör oldu. ¹⁰ 1997 yılında Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesinden mezun olan Abdurrahman Aliy, Almanya Ruhr Üniversitesinde doktorasını tamamladı. 2007-2010 yılları arasında TÜBİTAK’ta çalışan Aliy daha sonra İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümüne intisap etti. 2013-2016 yılları arasında İstanbul Üniversitesinde İslam Araştırmaları Merkezi Müdürü olarak görev yaptı. ¹¹ Cüneyt Kaya, 2000 yılında Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesinden mezun oldu. 2008 yılında İstanbul Üniversitesinde doktorasını tamamladı. 2018 yılında profesör olan Kaya, hâlen İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü Türk-İslam Düşünce Tarihi Ana Bilim Dalında öğretim üyesi olarak görev yapmaktadır. ¹² Ahmet Hamdi Furat, 1998 yılında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesinden mezun oldu. 2006 yılında İstanbul Üniversitesinde doktorasını tamamlayan Furat, 2020 yılında profesör olarak atanmıştır. 2019-2022 yılları arasında İslam Araştırmaları Merkezi Müdürü olarak görev yapmıştır. ¹³ 1968 yılında Sivas/Suşehri’nde doğan Murteza Bedir, 1992 yılında Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesinde lisans eğitimini tamamladı. 1999 yılında Manchester Üniversitesi Orta Doğu Araştırmaları Bölümünden doktora derecesini aldı. 2013 ile 2020 yılları arasında İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi dekanlığını yapan Bedir, 4 Mart 2022 tarihinde İslam Tetkikleri Enstitüsü Müdürlüğüne atanmıştır. | |||
Müdürün Mesajı
İstanbul Üniversitesi İslam Tetkikleri Enstitüsü, İzmirli İsmail Hakkı, Şerefettin Yaltkaya, Zeki Velidi Togan, Fuat Sezgin, Muhammed Hamidullah, Salih Tuğ, Bekir Kütükoğlu, Mahmut Kaya, Cüneyt Kaya, Murteza Bedir, Ahmet Hamdi Furat ve Bekir Kuzudişli gibi seçkin ilim insanları ve idarecilerin katkılarıyla şekillenmiş köklü bir ilim kurumudur. Kökleri 1933 Üniversite Reformu’na uzanan bu kurumun devraldığımız ilmî mirası, bizlere önemli bir sorumluluk yüklemektedir.
Enstitü, İstanbul Dârülfünunu İlahiyat Fakültesinin kapatılmasının ardından 1933 yılında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi bünyesinde kurulmuş ve ilk müdürlüğüne İzmirli İsmail Hakkı getirilmiştir. Öğretim kadrosunun zamanla dağılması sonucu faaliyetleri kesintiye uğrayan kurum, Zeki Velidi Togan’ın gayretleriyle 1953 yılında yeniden faaliyete geçirilmiştir. Muhammed Hamidullah’ın misafir profesör olarak katıldığı bu yeni dönemde güçlü bir akademik kadro teşekkül etmiştir.
1953 yılından itibaren yürüttüğü ilmî faaliyetler, oluşturduğu ihtisas kütüphanesi ve yayımlamaya başladığı İslam Tetkikleri Enstitüsü Dergisi ile Türkiye’de İslam araştırmalarının gelişmesine önemli katkılar sunan Enstitümüz, 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu sonrasında İslam Araştırmaları Merkezi adını almış; 2018 yılında Edebiyat Fakültesinden İstanbul Üniversitesi Rektörlüğüne bağlanmıştır. 4 Mart 2022 tarihli ve 5252 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile İstanbul Üniversitesi Rektörlüğüne bağlı İslam Tetkikleri Enstitüsü yeniden kurulmuştur. Bugün tarihî Kuyucu Murad Paşa Medresesi’nde (1610) faaliyetlerini sürdüren kurumumuz, geçmişinden aldığı güçle geleceğe yönelmektedir.
İslam Araştırmaları ile İslam İktisadı ve Finansı olmak üzere iki anabilim dalı bünyesinde faaliyet gösteren Enstitümüzün temel amacı; İslam’ı ve Müslüman toplumlarını tarih, düşünce, hukuk, edebiyat, sanat, bilim, iktisat, siyaset ve toplumsal yapı gibi farklı boyutlarıyla ele alan nitelikli, özgün ve disiplinler arası çalışmaları desteklemek ve bu alanlarda ileri düzey araştırmalar yapan bir kurum olmaktır. Bu çerçevede klasik ilmî birikim ile çağdaş bilimsel yaklaşımları buluşturan geniş ve çoğulcu bir perspektifi esas almaktayız.
Önceliklerimizden biri, lisansüstü programlarımızı akademik niteliği, yöntem çeşitliliği ve uluslararası görünürlüğü yüksek bir yapıya kavuşturmaktır. Öğrencilerimizin güçlü bir alan bilgisi edinmelerinin yanı sıra Arapça, Farsça ve Osmanlı Türkçesi gibi araştırma dillerinde yetkinleşmelerini; yazma eserlerden dijital yöntemlere kadar farklı kaynak ve araçlarla çalışabilmelerini arzu ediyoruz. Genç araştırmacıların ilmî meraklarını geliştirebildikleri, farklı disiplinlerden akademisyenlerle buluşarak ortak çalışmalar üretebildikleri seçkin bir araştırma ortamı oluşturmayı hedefliyoruz.
Ulusal ve uluslararası üniversiteler, araştırma merkezleri ve bilim kuruluşlarıyla kalıcı iş birlikleri geliştirmek; ortak lisansüstü programlar, projeler, çalıştaylar, sempozyumlar ve araştırmacı değişimleri gerçekleştirmek de hedeflerimiz arasındadır. İstanbul’un tarihî ve ilmî birikimini uluslararası akademik dolaşımla buluşturarak dünyanın farklı bölgelerinden araştırmacılar için güçlü bir buluşma noktası olmayı amaçlıyoruz.
Saygın uluslararası endekslerde taranan dergimiz, ihtisas kütüphanemiz, araştırma projelerimiz, ilmî toplantılarımız ve farklı kesimlere açık eğitim programlarımız bu vizyonun tamamlayıcı unsurlarıdır. Nitelikli ve güvenilir bilgiye ulaşmak isteyen bütün ilim taliplerine açık olmayı önemsiyoruz. Bu anlayışla İstanbul Üniversitesinin “Açık Kapı, Açık Bilim” yaklaşımını eğitim, araştırma ve toplumsal katkı faaliyetlerimizin bütününe yansıtmayı; ilmî birikimin daha geniş kesimlerle buluşmasına katkı sunmayı amaçlıyoruz.
Önümüzdeki dönemde devraldığımız mirası yeni araştırma alanları, çok dilli akademik üretim ve kalıcı iş birlikleriyle geliştirmek için gayret göstereceğiz. Bu süreçte öğretim üyelerimizin, öğrencilerimizin, mezunlarımızın ve bütün paydaşlarımızın katkı ve desteği en büyük güç kaynaklarımızdan biri olacaktır.
Bu ilim kurumuna müdür olarak hizmet etme sorumluluğunu büyük bir onur ve emanet bilinciyle taşıyor; yeni dönemin İstanbul Üniversitesi, ilim dünyası ve bütün mensuplarımız için hayırlı olmasını temenni ediyorum.
Doç. Dr. M. Fatih Çalışır
İslam Tetkikleri Enstitüsü Müdürü
Misyon
İstanbul Üniversitesi İslam Tetkikleri Enstitüsünün misyonu; devraldığı köklü ilmî mirası koruyup geliştirerek İslam ilimleri ile İslam dünyasının düşünce, tarih, kültür ve medeniyet birikimini; Osmanlı dünyası ve Türkiye başta olmak üzere Müslüman toplumların tarihsel tecrübelerini kaynaklara dayalı, eleştirel ve disiplinler arası yöntemlerle araştırmak; bu alanlarda yetkin araştırmacılar yetiştirmek ve özgün yayınlar, projeler ve ilmî toplantılar yoluyla nitelikli bilgi üretimine katkıda bulunmaktır.
Enstitü; ulusal ve uluslararası akademik iş birliklerini güçlendirmeyi, ihtisas kütüphanesi, bilimsel yayınları, araştırma projeleri, ilmî toplantıları ve farklı kesimlere açık eğitim programları aracılığıyla nitelikli ve güvenilir bilgiyi İstanbul Üniversitesinin “Açık Kapı, Açık Bilim” yaklaşımı doğrultusunda akademik çevrelerin ve bütün ilim taliplerinin hizmetine sunmayı görev edinir.
Vizyon
İstanbul’un zengin ilmî ve kültürel mirasından beslenen; köklü geleneğini çağdaş araştırma yöntemleriyle buluşturan; İslam araştırmalarında, özellikle Osmanlı dünyası ve Türkiye bağlamında, özgün ve öncü çalışmalara yön veren; farklı disiplinler, coğrafyalar ve ilim gelenekleri arasında kalıcı bağlar kuran; araştırmacılar ve bütün ilim talipleri için açık, güvenilir ve uluslararası ölçekte saygın bir referans merkezi olmaktır.
Enstitü Sekreterliği
Adı Soyadı | Görevi | e-posta | Dâhilî |
ENSTİTÜ SEKRETERİ | harun.firtina@istanbul.edu.tr | 13267 |
Evrak Kayıt Bürosu
Adı Soyadı | Görevi | e-posta | Dâhilî |
VERİ HAZIRLAMA | merve.kiran@istanbul.edu.tr | 13263 |
Öğrenci İşleri Bürosu
Adı Soyadı | Görevi | e-posta | Dâhilî |
BİLGİSAYAR İŞLETMENİ | bircan.ertas@istanbul.edu.tr | 13264 |
Kütüphane Bürosu
Adı Soyadı | Görevi | e-posta | Dâhilî |
BİLGİSAYAR İŞLETMENİ | bircan.ertas@istanbul.edu.tr | 13264 |
Personel İşleri Bürosu
Adı Soyadı | Görevi | e-posta | Dâhilî |
VERİ HAZIRLAMA | merve.kiran@istanbul.edu.tr | 13263 |
Mali İşler / Maaş Bürosu
Adı Soyadı | Görevi | e-posta | Dâhilî |
ŞEF | kidil@istanbul.edu.tr | 12639 |
Erasmus Koordinatörü: Dr. Öğr. Üyesi Gürzat KAMİ
Erasmus Koordinatör Yardımcısı: Arş. Gör. Memduh ERDOĞAN