Memlükler’den Osmanlılar’a Mısır ve Suriye’de Âlimler ve Kitaplar (1420-1620)
Yatay kaydırarak diğer başlıkları keşfedin
Logo

Memlükler’den Osmanlılar’a Mısır ve Suriye’de Âlimler ve Kitaplar (1420-1620)

Hakkında

Proje ismi: Memlükler’den Osmanlılar’a Mısır ve Suriye’de Âlimler ve Kitaplar (1420-1620)

Öz: “Memlükler’den Osmanlılar’a Mısır ve Suriye’de Âlimler ve Kitaplar (1420-1620)” ismiyle Dr. Gürzat Kami tarafından İstanbul Üniversitesi İslam Tetkikleri Enstitüsü’nde yürütülen bu proje TÜBİTAK 3501 Kariyer Geliştirme Programı çerçevesinde desteklenmektedir. 36 ay süreli olan proje, 14/06/2025 tarihinde başlamış olup 14/06/2028 tarihinde tamamlanması beklenmektedir.

Bu proje, Mısır ve Suriye (Biladuşşam) topraklarında, Memlükler’in son yüzyılıyla Osmanlılar’ın ilk yüzyılında alimlerin belirli şekillerde ilişkili oldukları (örneğin yazdıkları, okudukları, eleştirdikleri, hediye ettikleri vb.) kitapları ortaya koymayı ve bunların mekansal-dönemsel farklılaşmalarını takip edip açıklamayı amaçlamaktadır.

Literatürde, Memlükler’in son yüzyılında Mısır ve Suriye’deki ilmi üretim ve faaliyetin boyutları ve bunun Osmanlılara geçişten nasıl etkilendiği yeterince bilinmemektedir. Bu durum, Memlük ve Osmanlı tarihçilerinin, uzmanlıklarını belirlerken 1517 tarihini ayırıcı bir sınır kabul etmeleriyle yakından ilişkilidir. Başka bir sebep ise, bu tarihçilerin ilmi hayatı incelerken genellikle belirli şehirlerdeki alimlere yahut kurumlara-pozisyonlara odaklanmalarıdır. Kitaplara ve ilmi ilgilere dair tarihsel sürekliliğin ve bütüncül bir resmin bulunmadığı mevcut durumda, sınırlı örneklerden yola çıkarak ulaşılan bazı genelleyici yargılar (örneğin “Arap topraklarında yekpare bir ilmî gelenek bulunduğu”, “Memlük dönemi ulemasının sadece hadis gibi bazı ilimlerde uzmanlaştığı”, “Osmanlı idaresine geçen Mısır’da tarih ilminin gerilediği”, “Mısır ve Suriye’deki ulemanın akli ilimlere ilgisinin gerçek anlamda 17. yüzyılda başladığı” gibi yargılar) yeni çalışmalara yön vermektedir. Bu proje, dijital tarihçiliğin imkanlarıyla Mısır ve Suriye coğrafyasında yaşamış alimlerin ilişkili olduğu farklı disiplinlere ait kitapları, 1516–17 gibi siyasi dönemlendirmeleri dayatmadan tarihsel sürekliliğe odaklanarak incelemektedir. Böylece sözkonusu genelleyici yargıları sorgulayacak kapsamlı ve tutarlı sonuçlar elde etmeyi hedeflemektedir.

Projede ilk aşamada tabakat eserlerinden alimler ve kitaplar hakkında niteliksel, ilişkisel ve anekdotal bilgiler toplanacak ve bu bilgiler yapılandırılmış ve metinsel veri şeklinde bir veritabanında kaydedilecektir. Ardından yazma eser katalogları, biyo-bibliyografik literatür ve ansiklopediler üzerinden bu verinin eksikleri giderilecektir. Son olarak nihai veri sosyal ağ analizi ve haritalama yazılımları ve kavramlarıyla farklı değişkenler üzerinden istatistiksel, mekansal ve dönemsel analize tabi tutulacak, ulaşılan sonuçlar mevcut literatürle diyalog içinde okunacaktır. 

Projeden şu katkılar beklenmektedir: (1) Memlükler’den Osmanlılar’a Mısır ve Suriye’deki alimlerin ve kitapların ilişkilerine dair nüanslı ve güvenilir tarihsel bilgimizin artışı; (2) modern öncesi dönemde İslam dünyasındaki bilimsel faaliyet ve ilgilere dair üniversite içindeki ve dışındaki tartışmaların Osmanlı Arap vilayetleri özelinde daha sağlıklı bir zeminde yürütülmesine katkı sağlayacak uluslararası yayınlar üretilmesi; (3) ülkemizde genellikle ilahiyat fakülteleri mensubu Memlük tarihçileriyle tarih bölümlerindeki Osmanlı tarihçilerinin daha zengin bir diyalog kurmasını sağlayacak iki dönemde de uzmanlığı olan araştırmacıların yetişmesi.

Dr. Gürzat Kami 

İstanbul Üniversitesi – İslam Tetkikleri Enstitüsü (Yürütücü)

Boğaziçi Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler bölümünden mezun oldu (2012). İstanbul Şehir Üniversitesi Tarih bölümünde “Understanding a Sixteenth-Century Ottoman Scholar-Bureaucrat: Ali b. Bali and His Biographical Dictionary Al-ʻIqd al-Manzum fi Dhikr Afazil al-Rum [Bir Osmanlı Alim-Bürokratını Anlamak: Ali b. Bali (1527-1584) ve el-İkdu’l-Manzum isimli Tabakatı]” isimli teziyle yüksek lisans derecesi aldı (2015). Marmara Üniversitesi Tarih bölümünde “Damascene Scholars in the Mamluk-Ottoman Transition: History of Three Generations of the Ghazzi Family (1450–1650) [Memlük-Osmanlı Geçiş Döneminde Dımaşk Uleması: Gazzi Ailesinin Üç Kuşağı (1450–1650)]” isimli doktora tezini bitirdi (2023). 2023 yılında İstanbul Üniversitesi İslam Tetkikleri Enstitüsünde İslam Araştırmaları Ana Bilim Dalında Dr. Öğretim Üyesi kadrosuna atandı. Dr. Kami’nin ilgi alanları arasında erken modern dönemde Osmanlı uleması, Memlüklerin son asrında Mısır ve Suriye’de ulema ve ilmî hayat, Osmanlı döneminde Arap toprakları, İslam coğrafyasında ulema ilişki ağları ve ilmî üretim, sosyal ağ analizi gibi konular bulunmaktadır.


Dr. İmam Rabbani Çelik

İstanbul Üniversitesi – İslam Tetkikleri Enstitüsü (Araştırmacı)

Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesinden mezun oldu (2012). Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsünde “Fahreddin er-Râzî’nin Usûl Düşüncesinde Umûm Lafızların Mahiyeti (el-Mahsûl Örneği)” adlı çalışmasıyla yüksek lisansını (2014), “XV. YY. Osmanlı Düşüncesinde Telvîh Hâşiyeleri: Teklîfe Dair Tartışmalar” adlı teziyle doktorasını tamamladı (2020). 2013-2023 yıllarında Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi İlahiyat Fakültesinde görev yaptı. 2023 yılında İstanbul Üniversitesi İslam Tetkikleri Enstitüsü İslam Araştırmaları Anabilim Dalına Dr. Öğr. Üyesi olarak atandı. Çelik’in çalışmaları Hanefî usul-i fıkıh düşüncesinin klasik sonrası dönemde gelişimi, Osmanlı’da usul-i fıkıh geleneği ve hâşiye yazımı üzerine yoğunlaşmaktadır.


Prof. Dr. Abdurrahman Atçıl 

Sabancı Üniversitesi – Sanat ve Sosyal Bilimler Fakültesi (Danışman)

Doktora derecesini 2010 yılında University of Chicago’dan aldı. 2020 yılında Sabancı Üniversitesi kadrosuna katılmadan önce Harvard Law School’da doktora sonrası araştırmacı olarak ve Queens College’ta (City University of New York) ve İstanbul Şehir Üniversitesi’nde doktor öğretim üyesi ve doçent olarak çalıştı. 2015 yılında Türkiye Bilimler Akademisi Üstün Başarılı Genç Bilim İnsanı Ödülü’ne ve 2018 yılında Bilim Akademisi Genç Bilim Akademisi Ödülü’ne layık görülmüştür. Ayrıca, 2023 yılında Türkiye Bilimler Akademisi asosye üyesi seçilmiştir. Atçıl’ın araştırmaları erken modern dönem Osmanlı İmparatorluğu’nda hukuk, din, eğitim ve siyaset konularıyla ilgilidir. Erken Modern Osmanlı İmparatorluğu’nda Alimler ve Sultanlar (Scholars and Sultans in the Early Modern Ottoman Empire) isimli ilk kitabı Müslüman âlimlerin bağımsız kozmopolit bir gruptan bürokratlara dönüşümünü ele almaktadır. Diğer yayınlanmış çalışmaları Osmanlı-Safevi çatışması, bilim adamı hareketliliği, Osmanlı dönemi Mısır’da hukuk ve adliye teşkilatı, Osmanlı saray kütüphanesi, medrese-üniversite karşılaştırması, Osmanlı hukuk düşüncesinde teoloji ve felsefe gibi konuları incelemektedir. 


Prof. Dr. Tuncay Başoğlu 

İstanbul Medeniyet Üniversitesi – İslam İlimler Fakültesi (Danışman)

1970 yılında Duisburg’da (Almanya) doğdu. Boğaziçi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bölümü’nden mezun oldu (1992). Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde “İslâm Hukukunda Bey’at” başlıklı teziyle yüksek lisansını (1996), “Hicrî V. Asır Fıkıh Usulü Eserlerinde İllet Tartışması” başlıklı araştırmasıyla doktorasını (2001) tamamladı. 2012’de doçent, 2022’de profesör oldu. 2010-2022 arasında Türkiye Diyanet Vakfı İslam Araştırmaları Merkezi’nde (İSAM) çalıştı. Halen İstanbul Medeniyet Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi öğretim üyesidir. Çalışmaları fıkıh, fıkıh usulü, İslâm düşüncesi ve İslâm eğitim tarihi üzerine yoğunlaşmaktadır.


Ebubekir Yıldız (Şubat 2026 – halen)

İbn Haldun Üniversitesi – Temel İslam Bilimleri, Yüksek lisans Öğrencisi (Bursiyer)

Lise süresince medrese geleneği içerisinde klasik İslami ilimler eğitimi aldı. Sonrasında İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’nden mezun oldu (2025) ve eşzamanlı olarak İstanbul Araştırma ve Eğitim Vakfı’nın (İSAR) dört yıllık Lisans Destek Programı’nı tamamladı. Hâlihazırda İbn Haldun Üniversitesi’nde İslam Hukuku alanında yüksek lisans yapmaktadır.


Mehmet Çalışkan (Eylül 2025 – Mart 2026)

İstanbul Üniversitesi – Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek lisans Öğrencisi (Bursiyer)

Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesinden mezun oldu. (2019). İslami ilimler, sosyal bilimler ve yabancı dil öğrenimi gördüğü İlimler ve Sanatlar Merkezindeki program da başarıyla bitirdi. (2024) İstanbul Üniversitesinde İslam Hukuk alanında yüksek lisansa başladı. (2024) İlimler ve Sanatlar Merkezi Fıkıh İhtisas Programına katıldı ve İlmi Araştırmalar Merkezi (İLAM)’da İslam Hukuku alanında araştırmacı olmaya hak kazandı. Şu anda yüksek lisans tez döneminde eğitimine devam etmektedir.


Murat Çelik (Ekim 2025 – halen)

Marmara Üniversitesi– Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek lisans Öğrencisi (Bursiyer)

Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesinden mezun oldu (2024). İlimler ve Sanatlar Merkezi’nden (İSM) aynı yıl mezun oldu. Marmara Üniversitesinde İslam Tarihi anabilim dalında yüksek lisansa başladı (2024). Aynı sene içerisinde İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi İslam Tarihi ve Sanatları bölümünde araştırma görevlisi oldu. Şu anda yüksek lisans tez döneminde eğitimine devam etmektedir.


Hatice Büşra Balcıoğlu (Kasım 2025 – halen) 

29 Mayıs Üniversitesi – Temel İslam Bilimleri, Yüksek lisans Öğrencisi (Bursiyer)

Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’nden mezun oldu (2025). Eş zamanlı olarak İslami ilimler, sosyal bilimler ve yabancı dil öğrenimi gördüğü Eğitime Destek Programları Merkezi’nin (EDEP) dört yıllık programını tamamladı. Şu anda aynı kurumun ihtisas programına devam etmekte ve İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi’nde İslam Hukuku alanında yüksek lisans yapmaktadır.


Sümeyye Yüksel (Kasım 2025 – halen) 

İstanbul Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Yükseklisans Öğrencisi (Bursiyer)

Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’nden mezun oldu (2025). Eş zamanlı olarak İslami ilimler, sosyal bilimler ve yabancı dil öğrenimi gördüğü Eğitime Destek Programları Merkezi’nin (EDEP) dört yıllık programını tamamladı. Şu anda aynı kurumun ihtisas programına devam etmekte ve İstanbul Üniversitesi’nde Hadis alanında yüksek lisans yapmaktadır.


Rumeysa Sarıhan (Şubat 2026 - halen)

İstanbul Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Yükseklisans Öğrencisi (Bursiyer)

Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’nden mezun oldu (2025). Eş zamanlı olarak İslami ilimler, sosyal bilimler ve yabancı dil öğrenimi gördüğü Eğitime Destek Programları Merkezi’nin (EDEP) dört yıllık programını tamamladı. Şu anda aynı kurumun ihtisas programına devam etmekte ve İstanbul Üniversitesi’nde Hadis alanında yüksek lisans yapmaktadır.

İkincil Kaynak Okumaları

Kitap/Makale Künyesi

Tarih

Özkan, Halit. Memlüklerin Son Asrında Hadis: Kahire 1392–1517, Klasik Yayınları, 2012.  

29 Temmuz 2025, 14:00–17:00

12 Ağustos 2025, 14:00–16:00

Kavak, Özgür. “Memlükler Dönemi Siyaset Düşüncesine Giriş: Ahkâm-ı Sultâniye Geleneğinin İhyası ve Meşruiyet Problemini Aşma Çabaları,” İslam Tetkikleri Dergisi 10/1, (Mart 2020): 181-228.

4 Eylül 2025, 14:00–17:00

Başoğlu, Tuncay. “Eyyûbîler ve Memlükler Dönemi Fıkıh Yazımı,” İslam Tetkikleri Dergisi 10/1, (Mart 2020): 229-332.

 3 Ekim 2025, 14:00-17:00